Wybieraj, porównuj i zamawiaj online w najlepszych cateringach dietetycznych w Polsce

Dieta ketogeniczna – czy pomaga w odchudzaniu i poprawia nastrój?

W ostatnich latach dużą popularność zyskała dieta ketogeniczna, która znacząco różni się od standardowego modelu żywieniowego. Jej powstanie miało swoje początki w poszukiwaniach efektywnej terapii dla osób chorujących na epilepsję (tzw. padaczkę). W 1911 roku pierwszy raz zaprezentowano korzystne rezultaty w leczeniu u pacjentów cierpiących na tę chorobę i stosujących okresową głodówkę. To odkrycie było niezwykle istotnym krokiem na drodze do zauważenia, że odpowiada za to właśnie stan ketozy, który może być uzyskiwany nie tylko w warunkach unikania jedzenia, ale również w przypadku, gdy znacznie ograniczane są węglowodany.

Dzięki temu odkryciu, którego dokonano w 1921 roku, zaczęto dokładniej badać wpływ diety ketogenicznej na częstość napadów epileptycznych, ponieważ ta alternatywa była znacznie bezpieczniejsza niż wielodniowe głodówki. Od tamtego czasu temat był coraz bardziej zgłębiany, choć szczyt zainteresowania nim przypisuje się na ostatnie 20 lat. W latach 1970 – 2000 publikowano bowiem średnio dwa do ośmiu artykułów naukowych o diecie ketogenicznej, a tę częstotliwość znacznie zmienił film dokumentalny „Po pierwsze nie szkodzić” o staraniach rodziny o zmniejszenie napadu u kilkuletniego dziecka z epilepsją. Od tej pory powstaje wielokrotnie więcej badań na temat tego sposobu odżywiania i wiele z nich dotyczy także innych aspektów takiej diety.

Na bazie aktualnych doniesień naukowych powstało wiele potwierdzeń interesujących hipotez, ale również mitów dietetycznych. Czytając o niej w niektórych źródłach internetowych możemy nawet odnieść wrażenie, że jest ona najlepszym modelem żywieniowym z możliwych i pomaga w leczeniu wielu różnorodnych chorób. Istnieje coraz bardziej powszechne przekonanie, że dieta ketogeniczna pomaga w procesie redukcji masy ciała, w uzyskaniu dobrych wyników sportowych, poprawia nastrój, czy nawet sprzyja terapii przeciwnowotworowej. Czy te założenia mają swoje odniesienie w rzeczywistości? Jakimi zaletami charakteryzuje się stan ketozy? Sprawdźcie sami!

Photo by Brooke Lark on Unsplash

Zasady diety ketogenicznej

Ten model odżywiania polega na znacznym zwiększeniu udziału tłuszczu w diecie, ograniczeniu węglowodanów (zwykle <50 g lub <10% zapotrzebowania energetycznego)  i jednoczesnym umiarkowanym spożyciu białka. Zazwyczaj stosowane są proporcje 4:1, przy czym 4 części odpowiadają kilokaloriom dostarczonym z pomocą tłuszczu, a 1 część – energii pochodzącej z węglowodanów oraz białka. Przy tak niewielkiej podaży źródeł glukozy, jej zapasy gromadzone przez organizm w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach ulegają wyczerpywaniu. W efekcie nasilony jest proces glukoneogenezy, w wyniku którego z aminokwasów glukogennych powstaje glukoza oraz wzmożona jest produkcja ciał ketonowych (acetonu, kwasu acetylooctowego, kwasu beta-hydroksymasłowego) w wątrobie.

Niektóre narządy, takie jak mózg i komórki układu nerwowego potrzebują do prawidłowej pracy glukozy, choć udowodniono, że tkanka mózgowa może czerpać w 50% energię z ciał ketonowych w stanie ketozy. Warto podkreślić, że do zmiany szlaków metabolicznych i adaptacji organizmu niezbędny jest czas – szacuje się, że dopiero po około 2-4 tygodniach możliwe jest zauważenie efektów związanych z utrzymywaniem stanu ketozy. W związku z tym, szczególnie ważna przy tej diecie jest dyscyplina i konsekwencja, ponieważ każde odstępstwo od niej (zbyt duże spożycie węglowodanów) będzie wiązało się z możliwością powrotu do normalnego sposobu metabolizmu.

Ketoza i jej wpływ na apetyt

Ten sposób odżywiania jest nierzadko wybierany przez osoby, których dietetycznym celem jest redukcja masy ciała. Czy jednak takie postępowanie jest zasadne? Jedną z zalet diety ketogenicznej jest to, że zauważono jej pobudzający wpływ na wydzielanie hormonu cholecystokininy. Jego działanie obejmuje stymulacje produkcji żółci oraz soku trzustkowego, co pomaga w prawidłowym przebiegu trawienia. Natomiast nie jest to jedyna funkcja tego hormonu – zauważono bowiem, że wykazuje on działanie zmniejszające uczucie głodu i nasilające sytość. Prawdopodobnie fakt, że dieta ketogeniczna nasila jego produkcję, sprzyja utrzymywaniu deficytu energetycznego u osób dążących do zredukowania masy ciała i z tego powodu może być uważana przez niektórych za łatwiejszą do stosowania.

Photo by Hermes Rivera on Unsplash

Czy dieta ketogenna to sposób na szybki spadek masy ciała?

Osoby, które pierwszy raz zaczynają przygodę z dietą ketogeniczną mogą w stosunkowo szybkim czasie zauważyć spadek wagi. Aby wyjaśnić dlaczego najprawdopodobniej będzie ona dawała większy efekt w początkowy okresie stosowania, niż standardowy model żywieniowy o takiej samej zawartości kilokalorii, należy dokładniej przyjrzeć się proporcjom makroskładników. Ketoza wiąże się ze znacznym ograniczeniem węglowodanów i osoby, które ją osiągają zwykle spożywają mniej niż 10% kilokalorii pochodzącego z tego składnika. Z kolei standardowa dieta obejmuje około 45-70% energetyczności z węglowodanów, czyli wielokrotnie więcej. Z uwagi na tę różnicę przy stosowaniu diety ketogenicznej zmniejszone są zapasy glikogenu (forma glukozy magazynowana w wątrobie i mięśniach), co wiąże się z… obniżeniem masy ciała.

Każdy gram glikogenu wiąże ze sobą około 4 g wody, dlatego przykładowo przy zmniejszeniu tych zapasów o 100 g, stracimy sumarycznie około 500 g masy ciała, z czego 80% będzie czystą wodą. Ta zależność oznacza, że nagły spadek wagi pojawiający się na początku drogi dążenia do ketozy wiąże się głównie ze zmniejszeniem ilości magazynowanej wody w organizmie, która przy powrocie na dietę o standardowej ilości węglowodanów będzie na nowo uzupełniona. Ten efekt wiąże się też z obawami osób stosujących dietę ketogenną – świadomość tego, że powrót do typowego jadłospisu będzie wiązał się z przybraniem na masie ciała może być dużą przeszkodą w podjęciu się tego kroku. Nie należy jednak demonizować tej zależności, ponieważ pamiętajmy, że wzrost wagi wynikły ze zmiany proporcji makroskładników bez zwiększenia kaloryczności diety będzie wiązał się głównie z nieco zwiększoną retencją płynów, ale po uzupełnieniu zapasów glikogenu nasza masa ciała się najprawdopodobniej ustabilizuje.

Temat wzmożonej retencji wody omawialiśmy w tym artykule: Jak zmniejszyć nadmierne zatrzymywanie się wody w organizmie?

Photo by Maarten van den Heuvel on Unsplash

Czy dieta ketogeniczna rzeczywiście pomaga w odchudzaniu?

Na to pytanie próbowano odpowiedzieć w wielu badaniach naukowych, choć nie wszystkie z nich były rzetelnie zrealizowane. W znacznej części eksperymentów pojawiają się ograniczenia, takie jak zbyt krótki czas interwencji, niewielka liczba uczestników, czy niepełna kontrola stosowania przez nich diety. Jednym z częstych ograniczeń jest to, że w wielu badaniach porównujących wpływ diety standardowej (45-70% węglowodanów) do ketogennej, zmieniana jest także zawartość białka – często jest go prawie dwukrotnie więcej w grupie dążącej do ketozy. W świecie nauki dość dobrze znany jest korzystny wpływ wysokiej zawartości białka w diecie na efektywność procesu odchudzania, dlatego nie jest to czynnik obojętny dla ostatecznego wyniku. Jednym z bardzo dobrze zaplanowanych badań w tym zakresie przeprowadzono w 2012 roku. Podzielono w nim uczestników na 4 grupy, każda z nich miała za zadanie stosować innego rodzaju dietę:

  • Wysokobiałkową z normalną zawartością węglowodanów (sposób żywienia zalecany przy redukcji),
  • Wysokobiałkową z niską zawartością węglowodanów,
  • Normobiałkową z normalną zawartością węglowodanów (standardowy model żywieniowy),
  • Normobiałkową z niską zawartością węglowodanów (dieta ketogeniczna standardowa).

Okazało się, że jedyne znaczące zmiany w redukcji masy ciała zauważono w zależności od zawartości białka – wysokobiałkowe modele żywieniowe dawały lepsze efekty niż te normobiałkowe, niezależnie od tego ile dana dieta dostarczała węglowodanów. Autorzy tego badania podsumowali te wyniki stwierdzeniem, że dieta ketogenna nie charakteryzuje się lepszymi efektami w zakresie redukcji tkanki tłuszczowej niż dieta wysokowęglowodanowa.

Czy warto przejść na dietę ketogeniczną na początku odchudzania?

Ten rodzaj diety jest przez niektórych stosowany na samym początku drogi do redukcji masy ciała. Biorąc pod uwagę jej zdolność do zmniejszania nadmiernego apetytu, może w tym zakresie okazać się pomocna. Co więcej, przy zmianie sposobu żywienia często potrzebujemy motywacji do większego zwrócenia uwagi na to, co jemy na co dzień. Dla niektórych taka czasowa radykalna zmiana z uwzględnieniem ujemnego bilansu kalorycznego może nieść pozytywne efekty. W przypadku, gdy chcemy uregulować swoje odżywianie i bardziej skupić się na tym, co mamy na talerzu, rozpoczęcie tej zmiany od diety ketogennej może przynieść zadowalające rezultaty.

Photo by Andrés Medina on Unsplash

Czy ketoza poprawia samopoczucie?

W mediach społecznościowych nietrudno spotkać się z opiniami zwolenników diety ketogennej nawiązujących do znacznej poprawy nastroju i zwiększenia energii do działania pojawiającej się tuż po jej wprowadzeniu. Czy jednak istnieją dowody naukowe potwierdzające tę zależność? Aktualnie w zakresie wpływu diety ketogennej na samopoczucie znamy dwie strony medalu.

W stanie ketozy na potrzeby produkowania pewnej ilości glukozy zużywane są aminokwasy, a jednocześnie dieta ketogeniczna nie należy do diet wysokobiałkowych, dlatego zwykle w jej przebiegu zauważa się pewne efekty związane z niedoborem białka. Jednym z nich jest zmniejszona ilość dostępnego tryptofanu we krwi, który fizjologicznie przedostaje się przez barierę krew-mózg i stanowi niezbędny element do powstania serotoniny. W wyniku niedoborów prekursora tego hormonu szczęścia, zauważa się obniżenie jego poziomu w stanie ketozy, co może sprzyjać stanom depresyjnym, ale… badania naukowe skupiające się na wpływie tego modelu żywieniowego na nasz nastrój wykazały także inne ciekawe wnioski.

Stwierdzono bowiem, że ciała ketonowe mają działanie euforyzujące – poprawiające humor, chęć do działania. Spekuluje się, że ten efekt zawdzięczamy ewolucji, ponieważ to właśnie stężenie ciał ketonowych wzrasta w konsekwencji głodowania. Brak dostępu do pożywienia dla ludzi pierwotnych nie mógł być czynnikiem odbierającym chęci do życia, gdyż mieliby oni trudność w zmotywowaniu się do dalszego poszukiwania jedzenia. Prawdopodobnie, aby temu zapobiec, ciała ketonowe są dla nas zastrzykiem euforii, dzięki któremu kiedyś byliśmy w stanie nie poddawać się na polowaniach, a dziś – chętniej podejmujemy się diety ketogenicznej.

O tym, jakie czynniki żywieniowe wpływają na naszą zdolność do koncentracji pisaliśmy w tym artykule: Dieta dla mózgu – wpływ diety na pamięć i koncentrację

Czy dieta ketogeniczna jest zalecana przy chorobach nowotworowych?

Z uwagi na fakt, że choroby nowotworowe są jednym z najczęstszych przyczyn śmierci, dążenie do znalezienia efektywnego leczenia jest priorytetem zarówno dla naukowców, jak i dla samych pacjentów. Na drodze badań in vitro i wśród zwierząt wysnuto hipotezę jakoby dieta ketogeniczna miała działanie hamujące rozwój nowotworów – natomiast aktualnie brakuje rzetelnych dowodów naukowych, które potwierdzałyby to w świetle praktyki klinicznej. Brakuje rzetelnych badań, które jakkolwiek potwierdzałyby przeciwnowotworowy wpływ tego modelu żywieniowego. Niezbędne jest poczekanie na wyniki nowych, większych i lepiej skonstruowanych elementów, które przede wszystkim będą brały pod uwagę konkretny typ genetyczny nowotworu, ponieważ prawdopodobnie to od niego zależy ewentualny efekt.

Photo by Marshal Quast on Unsplash

Niestety, stosowanie tej diety przy chorobie nowotworowej w świetle aktualnych badań naukowych jest niezalecane i bardzo ryzykowne dla zdrowia. Jej wprowadzenie może pogorszyć rokowania, ponieważ może skutkować niedoborami białka, błonnika pokarmowego oraz witamin i minerałów, które znajdziemy głównie w źródłach obfitych także w węglowodany. Pamiętajmy o tym, że osoba cierpiąca na chorobę nowotworową powinna być przede wszystkim prawidłowo odżywiona i głównym celem dietoterapii jest zapobieganie niedożywieniu. Wprowadzanie diety ketogenicznej przy występującym nowotworze wiąże się także z ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych tego modelu żywieniowego jakimi są bóle brzucha, zmęczenie oraz biegunki i nie są one pożądane na drodze terapii przeciwnowotworowej.

Jakie badania wykonać przed rozpoczęciem diety ketogenicznej?

Przed podjęciem się diety ketogenicznej zachęcamy Was do wykonania podstawowych badań laboratoryjnych w celu sprawdzenia, czy Wasz organizm poradzi sobie z dodatkową pracą jaką jest produkowanie ciał ketonowych. Najczęściej zaleca się wykonanie lipidogramu (cholesterol całkowity, cholesterol LDL i HDL, trójglicerydy), sprawdzenie poziomu enzymów wątrobowych (ASPAT, ALAT), glukozy na czczo, morfologii krwi oraz kreatyniny w celu oceny pracy nerek.

Rozsądnym pomysłem jest także konsultacja z lekarzem, a niekiedy także USG jamy brzusznej w celu oceny obrazu wątroby, przewodu żółciowego, trzustki i nerek. Istnieje kilka przeciwwskazań do stosowania tej diety i obejmują one m.in. kamicę żółciową, zaburzenia funkcjonowania wątroby i nerek, refluks, choroba wrzodowa, miażdżyca. Dobrze jest być świadomym tego, czy nasza masa ciała jest prawidłowa. W ocenie tego aspektu pomocnym jest wskaźnik BMI (Body Mass Index), który powinien mieścić się w zakresie 18,5 – 24,9. W przypadku wyższych wartości warto zdecydować się na dietę z deficytem kalorycznym, aby zmniejszyć swoją wagę. Pamiętajmy, że dieta ketogeniczna sama w sobie nie jest czynnikiem odchudzającym – aby pomogła nam w procesie redukcji musi dostarczać odpowiednio niższą od naszego zapotrzebowania ilość kilokalorii.

O tym, czy na redukcję masy ciała wpływa tylko energetyczność diety pisaliśmy w tym artykule: Czy na diecie liczą się tylko kalorie? Czym jest IIFYM?

Photo by Eiliv-Sonas Aceron on Unsplash

O czym należy pamiętać?

Dieta ketogeniczna wiąże się z dużym ryzykiem podejmowania niezdrowych wyborów żywieniowych z uwagi na to, że przy tak dużej podaży tłuszczu wiele osób pozwala sobie na ogromne ilości pożywienia będącego źródłem nasyconych kwasów tłuszczowych. Co więcej, niekiedy na co dzień jadane są produkty będące nośnikiem pronowotworowych i promiażdżycowych kwasów tłuszczowych – np. smalec, boczek. W celu zapobieżenia znacznemu zwiększeniu ryzyka chorób sercowo-naczyniowych przy stosowaniu diet ketogenicznej zalecane jest wybieranie w przeważającej części roślinnych źródeł tłuszczu – np. awokado, oliwa z oliwek lub tych pochodzących z tłustych ryb morskich, bowiem dostarczają nam one cennych kwasów omega-3. Kolejnym ryzykiem przy stosowaniu diety ketogenicznej jest to, że w jej założeniach nie ma zalecanych ilości błonnika pokarmowego. Osoby, które racjonalnie podchodzą do tego modelu żywieniowego dbają o jego podaż poprzez wprowadzanie dużych ilości warzyw (pamiętajmy, że niektóre są wykluczane z uwagi na wysoką zawartość węglowodanów), co jest bardzo dobrą decyzją.

Należy podkreślić, że aktualnie nie ma konkretnych wytycznych co do zalecanej długości stosowania tej diety. Wynika to z faktu, że dotychczas przeprowadzone badania w tym obszarze są o różnym czasie trwania, a znaczna część z nich jest tylko krótkoterminowa.

Podsumowując, efekty stosowania diety ketogenicznej są przedmiotem eksperymentów na wielu płaszczyznach. Naukowcy poszukują odpowiedzi na to, czy może ona być pomocna w innych chorobach poza padaczką lekooporną oraz czy jest dobrym narzędziem w redukcji masy ciała. Jeśli decydujemy się na jej rozpoczęcie, to powinniśmy pamiętać o jej prawidłowym bilansowaniu oraz korzystaniu z korzystnych dla zdrowia źródeł tłuszczu. W jej stosowaniu z pewnością pomoże nam zdanie się na usługi cateringu dietetycznego, ponieważ wybierając dietę pudełkową będziemy mieli pewność, że każdego dnia otrzymujemy posiłki zgodne z założeniami prowadzącymi do stanu ketozy.


Bibliografia

  1. Gardner, C. D., Trepanowski, J. F., Del Gobbo, L. C., Hauser, M. E., Rigdon, J., Ioannidis, J. P. A., … King, A. C. (2018). Effect of Low-Fat vs Low-Carbohydrate Diet on 12-Month Weight Loss in Overweight Adults and the Association With Genotype Pattern or Insulin Secretion. JAMA, 319(7), 667.
  2. Johnstone, A. M., Horgan, G. W., Murison, S. D., Bremner, D. M., & Lobley, G. E. (2008). Effects of a high-protein ketogenic diet on hunger, appetite, and weight loss in obese men feeding ad libitum. The American Journal of Clinical Nutrition, 87(1), 44–55.
  3. Brown, A. J. (2007). Low-carb diets, fasting and euphoria: Is there a link between ketosis and γ-hydroxybutyrate (GHB)? Medical Hypotheses, 68(2), 268–271.
  4. Degen, L., Matzinger, D., Drewe, J., & Beglinger, C. (2001). The effect of cholecystokinin in controlling appetite and food intake in humans. Peptides, 22(8), 1265–1269.
  5. Soenen S, Bonomi AG, Lemmens SG. Relatively high-protein or ‘low-carb’ energy-restricted diets for body weight loss and body weight maintenance? Physiol Behav. 2012 Oct 10;107(3):374-80.
  6. Sremanakova, J., Sowerbutts, A. M., & Burden, S. (2018). A systematic review of the use of ketogenic diets in adult patients with cancer. Journal of Human Nutrition and Dietetics. doi:10.1111/jhn.12587
  7. Weber, D. D., Aminazdeh-Gohari, S., & Kofler, B. (2018). Ketogenic diet in cancer therapy. Aging. doi:10.18632/aging.101382 
  8. Wheless, J. W. (2008). History of the ketogenic diet. Epilepsia, 49, 3–5.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *